• DEHB (Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu) tanısı, çoğu ebeveyn için ilk anda korkutucu gelebilir. Böyle bir tanı duyulduğunda kafanızdan pek çok soru geçmesi çok normaldir. Oysa bu tanı, çocuğunuzla ilgili yaşadığınız belirsizliği azaltan ve yaşanan zorlukları anlamlandırmanıza yardımcı olan bir çerçeve sunar. Belki de en rahatlatıcı tarafı şudur: Bu süreç sizin hatanız değildir. Çocuğunuza DEHB tanısı koyulduysa endişelenmeyin. Bu yazıda, DEHB’nin ne anlama geldiğine, tanıdan sonra sizi nelerin bekleyebileceğine ve hem çocuğunuzu hem de kendinizi nasıl daha iyi destekleyebileceğinize birlikte göz atalım.

• DEHB Nedir?
• DEHB, beynin dikkat, dürtü kontrolü ve hareket düzenleme alanlarının farklı çalışmasıyla ilişkili, nörogelişimsel bir durumdur. Çocukluk çağında oldukça yaygındır ve araştırmalar dünya genelinde yaklaşık her 20 çocuktan birini etkilediğini göstermektedir. Bu durum, çocuğunuzun isteksiz, umursamaz ya da yeterince çaba göstermeyen biri olduğu anlamına gelmez. Çoğu zaman çocuklar, elinden geleni yapmalarına rağmen zorlanırlar. Bu farkı anlamak birçok ebeveyn için rahatlatıcı bir noktadır; çünkü çocuğunuzun bazı şeyleri “istemediği için” değil, gerçekten zorlandığı için yapamadığını fark etmeye başlarsınız. DEHB’li çocuklar bazı alanlarda güçlük yaşarken; yaratıcılık, hızlı düşünme, problem çözme ve yüksek enerji gibi güçlü yönlere de sahip olabilirler. Tanı, yalnızca zorlanılan alanları değil, bu güçlü tarafları fark edip destekleyebilmenin de önünü açar.

• Bilgi Sahibi Oldukça Belirsizlik Azalır
• DEHB hakkında doğru ve güvenilir bilgiye ulaşmak, belirsizlik duygusunu önemli ölçüde azaltır. Bilimsel çalışmalar, erken tanı alan ve uygun şekilde desteklenen çocukların akademik, sosyal ve duygusal alanlarda daha olumlu ilerlediğini göstermektedir. Burada önemli bir noktayı hatırlatmak gerekir: Her DEHB’li çocuk farklıdır. Bir çocuk için işe yarayan yöntem, başka bir çocukta aynı etkiyi göstermeyebilir. Bu nedenle “tek doğru”yu aramak yerine, çocuğunuza özgü olanı keşfetmeye odaklanmak çok daha sağlıklı bir yaklaşımdır.

• Hangi Uzmanlardan Destek Almalısınız?
• DEHB yönetimi genellikle bir ekip çalışmasıdır. Çocuk psikiyatristi tanının değerlendirilmesi ve gerekirse ilaç desteği konusunda yol gösterir. Çocuk psikoloğu ya da çocuk gelişimi uzmanı ise dikkat becerileri, davranış düzenleme ve duygusal süreçler üzerinde çalışır. Okul süreci de bu ekibin önemli bir parçasıdır. Öğretmenlerle kurulan açık ve düzenli iletişim, çocuğunuzun ihtiyaçlarının anlaşılmasını kolaylaştırır. Evde gözlemlediğiniz zorlukların okul ortamında da fark edilmesi, çocuğun daha tutarlı bir şekilde desteklenmesini sağlar.

• Evde Ortamınızı Nasıl Düzenlemelisiniz?
• Ev yaşamında yapılacak küçük ama bilinçli düzenlemeler, DEHB’li çocuklar için büyük bir rahatlama yaratabilir. Belirsizlik bu çocuklar için oldukça zorlayıcıdır. Bu nedenle günün akışının mümkün olduğunca öngörülebilir olması önemlidir. Sabah kalkış saatleri, ödev zamanı, oyun, ekran süresi ve uyku rutinlerinin kabaca da olsa belli olması çocuğunuzun kendini daha güvende hissetmesine yardımcı olur. Günlük rutine küçük bir program eklemek, zaman planlamasını somutlaştırır. Bu programın çok detaylı ve katı olması gerekmez; basit bir görsel çizelge ya da “önce–sonra” sıralaması bile yeterli olabilir. Ancak şunu da unutmamak gerekir: Her gün bunu birebir uygulamak her zaman mümkün olmayabilir. Bazı günler planlar aksar, süreler uzar ya da hiç işlemez. Beklentilerin net ve sade olması da oldukça önemlidir. Aynı anda birden fazla yönerge vermek yerine, tek ve anlaşılır cümleler kullanmak çocuğunuzun iş birliğini kolaylaştırır. Yine de bazı günler hiçbir şey yolunda gitmeyebilir. Çocuğunuz daha zorlanabilir, siz daha çabuk yorulabilirsiniz. Bu da sürecin doğal bir parçasıdır. Önemli olan her gün kusursuz ilerlemek değil, genel olarak destekleyici bir çerçeve sunabilmektir. Evdeki bu yapılandırılmış ama esnek yaklaşım, zamanla hem çocuğunuzun kendini düzenleme becerilerini destekler hem de aile içindeki günlük stresi azaltır.

• Davranışsal Yaklaşımlar Neden Etkilidir?
• Davranışlara yaklaşırken mükemmeli beklemek hem sizi hem de çocuğunuzu yorabilir. Sürekli eleştirilen çocuklar zamanla denemekten vazgeçerken, çabası fark edilen çocuklar daha istekli olur. Küçük ilerlemeleri görmek ve dile getirmek, çocuğun kendine olan güvenini güçlendirir. Bazen “bugün biraz daha iyiydi” demek bile sandığınızdan çok daha etkili olabilir. Burada önemli olan, “neden yapamıyor?” sorusu yerine “hangi koşullarda daha iyi yapabiliyor?” sorusunu sormaya başlamaktır.

• İlaç Tedavisine Nasıl Bakılmalısınız?
• İlaç konusu birçok ebeveyn için en zor ve en kaygı uyandıran başlıklardan biridir. Bu kaygı son derece anlaşılırdır. Her çocuk için ilaç gerekli değildir; bazı çocuklar için ise dikkat ve dürtü kontrolünü destekleyen bir araç olabilir. Bu karar mutlaka çocuk psikiyatristi tarafından, ayrıntılı bir değerlendirme sonucunda verilmelidir. Ayrıca ilaç tedavisinin tek başına yeterli olmadığı; davranışsal çalışmalar, okul düzenlemeleri ve evdeki yapılandırılmış yaklaşımlarla birlikte ele alındığında çok daha sağlıklı sonuçlar verdiği unutulmamalıdır.

• Çocuğunuzu Desteklerken Kendinizi İhmal Etmeyin
• DEHB süreci yalnızca çocuğunuzu değil, sizi de etkiler. Sürekli çözüm üretmeye çalışmak, güçlü kalmak ve her şeyi kontrol altında tutmak zamanla yorucu olabilir. Kendi ihtiyaçlarınızı fark etmek bu nedenle çok önemlidir. Gerekirse ebeveyn danışmanlığı almak, benzer süreçlerden geçen ailelerle konuşmak ya da kendinize nefes alacak alanlar yaratmak bu yolculuğu daha sürdürülebilir kılar. Kendini desteklenmiş hisseden bir ebeveyn, çocuğuna da daha güvenli ve tutarlı bir alan sunabilir.

• DEHB bir son değil, farklı bir başlangıçtır. Çocuğunuzun potansiyelini sınırlayan bir etiket değil; doğru destekle onun güçlü yanlarını ortaya çıkarabilecek bir rehberdir. Sabır, bilgi ve anlayışla ilerlediğinizde bu süreci hem çocuğunuz hem de aileniz için daha sağlıklı bir deneyime dönüştürmeniz mümkündür.

Yazar: Uzm. Çocuk Gelişimci Deniz Kaplan

• Kaynakça
  American Psychiatric Association – DSM-5
  American Academy of Pediatrics – ADHD Clinical Practice Guidelines
  National Institute of Mental Health – Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder