Hipokid : Çocuğunuzun ilgi alanı, yaş grubu, tercih ettiğiniz lokasyon gibi kriterlere göre tam size uygun aktiviteleri keşfedeceğiniz harika bir platform.

Ekran Süresi Çocuklarda Dikkati Nasıl Etkiler?
Ekranlar artık yalnızca bir eğlence aracı değil, gündelik yaşamın neredeyse vazgeçilmez bir parçası. Çoğu zaman süreyi fark etmeden uzattığınız ekran kullanımı, çocuğunuzun oyun, öğrenme ve dinlenme zamanlarıyla iç içe geçebiliyor. Peki bu yoğun ekran maruziyeti, gelişimin en kritik alanlarından biri olan dikkat becerilerini nasıl etkiliyor?

Ekran Süresinin Artması Dikkat Konusunu Daha Görünür Hale Getirdi
Son yıllarda çocuklarda dikkat dağınıklığı, odaklanma güçlüğü ve sabırsızlık gibi konuların daha sık gündeme gelmesinin nedenlerinden biri ekran kullanımındaki artıştır. Yapılan birçok araştırma, erken yaşta ve uzun süreli ekran maruziyetinin dikkat becerileri üzerinde olumsuz etkiler yaratabileceğini göstermektedir. Okul öncesi dönemde yoğun ekran maruziyeti olan çocukların ilerleyen yıllarda dikkat ve öz düzenleme becerilerinde daha fazla zorlandığını ortaya koyan çalışmalar bulunmaktadır. Bu durum, ekran izleyen her çocuğun dikkat problemi yaşayacağı anlamına gelmez; ancak sürenin ve içeriğin ne kadar belirleyici olduğunu açıkça ortaya koyar.

Ekran Karşısındaki Pasiflik ve Yoğun Uyaranlar Dikkati Zorlayabilir
Ekran karşısında geçirilen zamanın büyük bir bölümü pasif bir katılımla geçer. Çocuğunuz izler; ancak üretmez, karar vermez, planlama yapmaz ya da bilgiyi zihninde tutmak zorunda kalmaz. Üstelik ekran içeriklerinin çoğu hızlı sahne geçişleri, parlak renkler ve yoğun uyaranlar sunar. Bu yapı, beynin sürekli hızlı ve güçlü uyaranlara alışmasına neden olabilir. Zamanla bu alışkanlık, dikkatin aktif olarak kullanılması gereken alanların yeterince çalışmamasına yol açar. Oysa dikkat becerileri; yönergeyi akılda tutma, bir işi sürdürme, bekleme ve hedefe yönelik çaba gösterme gibi süreçlerle gelişir. Kitap okuma, masa başı etkinlikleri ya da dinleme gerektiren durumlar daha yavaş ilerlediği için, hızlı uyaranlara alışmış bir beyin bu etkinlikleri sıkıcı algılayabilir. Çocuğunuzun “Çok sıkıldım” ya da “Bu ne zaman bitecek?” gibi tepkileri çoğu zaman bu uyaran alışkanlığıyla ilişkilidir.

Uzun Süreli Ekran Kullanımı Dikkat Süresini Kısaltabilir
Araştırmalar, uzun süreli ve kontrolsüz ekran kullanımının dikkat süresini kısaltabildiğini göstermektedir. Ekran karşısında geçirilen zaman genellikle pasif bir süreçtir. Çocuğunuz izler; ancak planlamaz, beklemez ve sıra almaz. Oysa dikkat becerileri; yönergeyi akılda tutma, bir işi tamamlayana kadar sürdürme ve bekleme gibi aktif süreçlerle gelişir. Günlük yaşamda bu alanlar yeterince desteklenmediğinde dikkat süresi de doğal olarak sınırlı kalır.

Ekran Kullanımı Bekleme Becerilerini Zayıflatabilir
Ekran içerikleri genellikle anında tepki veren, beklemeye ihtiyaç bırakmayan bir yapı sunar. Bir sahne biter bitmez diğeri başlar, bir video sıkıcı gelirse tek dokunuşla yenisi açılır. Bu hızlı döngü içinde çocuğunuz beklemeyi, sabretmeyi ve süreci sürdürmeyi deneyimleme fırsatı bulamaz. Oysa gerçek yaşamda birçok etkinlik beklemeyi gerektirir; sırada durmak, öğretmeni dinlemek, bir oyunun tamamlanmasını beklemek gibi. Uzun süre ekranla vakit geçiren çocuklarda “hemen olsun” beklentisi artabilir ve bu durum dikkat süresini doğrudan etkileyebilir.

Ekran Sonrası Geçişler Dikkat ve Duygusal Düzenlemeyi Zorlaştırabilir
Ekran kullanımı sonrasında yaşanan geçişler, birçok çocuk için zorlayıcıdır. Ekrandan kalkıp ödev yapmaya geçmek, sofraya oturmak ya da uykuya hazırlanmak sırasında dikkat dağınıklığı ve huzursuzluk artabilir. Bunun nedeni, ekranın sunduğu yoğun uyaranlardan daha sakin bir ortama geçişin beyinde ani bir değişim yaratmasıdır. Bu geçişler sırasında çocuğunuzun zorlanması, dikkat becerilerinin zayıf olduğu anlamına gelmez; ancak ekran süresinin ve zamanlamasının yeniden düzenlenmesi gerektiğine işaret edebilir. Özellikle ekran sonrasında kısa bir hareket, serbest oyun ya da sakin bir geçiş rutini dikkat düzenlemesini destekleyebilir.

Ekranın Etkisi Kullanım Şekline Göre Değişir
Bu noktada önemli olan ekranın varlığı değil, nasıl ve ne kadar kullanıldığıdır. Yaşına uygun, sakin tempolu ve içerik açısından zengin programlar ile saatlerce hızlı videolar izlemek aynı etkiyi yaratmaz. Araştırmalar, ebeveyn eşliğinde izlenen ve üzerine konuşulan içeriklerin çok daha az olumsuz etkiye sahip olduğunu göstermektedir. Çocuğunuzla birlikte izleyip “Burada ne oldu?” ya da “Sence sonra ne olabilir?” gibi sorular sormak, ekranı pasif bir uyaran olmaktan çıkarabilir.

Dikkat Dağınıklığı Tek Bir Nedene Bağlı Değildir
Ebeveynlerden sıkça duyulan bir ifade vardır: “Eskiden böyle değildi, ekrandan sonra dikkati bozuldu.” Bu gözlem çoğu zaman gerçeğe yakındır; ancak dikkat becerileri tek bir faktöre bağlı değildir. Uyku düzeni, fiziksel hareket, beslenme, günlük rutinler ve duygusal durum da dikkati doğrudan etkiler. Ekran süresi genellikle bu alanların hepsini dolaylı olarak etkiler. Geç saatlere kadar ekran izleyen bir çocuğun uykusu bozulur, Yeterince hareket etmeyen çocuk, fiziksel enerjisini düzenlemekte güçlük yaşar. Tüm bunlar dikkat süresini kısaltan önemli etkenlerdir.

Ebeveyn Olarak Neler Yapabilirsiniz?
Günümüz koşullarında çocuğunuzun hayatından ekranı tamamen çıkarmak çoğu zaman gerçekçi değildir; ancak ekran süresini düzenlemek mümkündür. Gün içinde ekran için net ama katı olmayan sınırlar belirlemek, çocuğunuzun ne zaman ve ne kadar ekran kullanacağını öngörebilmesini sağlar. Özellikle uyku öncesi saatlerde ekran kullanımını sınırlamak, hem dikkat becerilerinin korunması hem de uyku kalitesinin artması açısından önemlidir. Ekran sonrası serbest oyun, açık hava etkinlikleri ve birlikte kitap okuma gibi aktiviteler, yoğun uyaranı dengeleyerek çocuğunuzun dikkatini yeniden düzenlemesine yardımcı olur. Ayrıca ekranı ödül ya da ceza aracı haline getirmemek, sınır koymayı kolaylaştırır ve ekranın çocuğun gözünde aşırı değer kazanmasını engeller.

Ekran süresi ve dikkat konusu modern ebeveynliğin en zor başlıklarından biridir. Burada amaç mükemmel olmak değil, farkında olmaktır. Küçük düzenlemeler, tutarlı sınırlar ve gerçek yaşam deneyimleriyle çocuğunuzun dikkat becerilerini desteklemek mümkündür. desteklemek mümkündür.

Kaynakça
Swing, E. L., Gentile, D. A., Anderson, C. A., & Walsh, D. A. (2010). Television and video game exposure and the development of attention problems. Pediatrics
Aral, N., & Doğan Keskin, A. (2018). Erken çocukluk döneminde ekran kullanımı ve gelişim üzerine etkileri. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi
Türkiye Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi Derneği. (2020). Çocuklarda ekran kullanımı ve ruh sağlığına etkileri: Klinik öneriler. Türkiye Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi Derneği Yayınları.