Hipokid : Çocuğunuzun ilgi alanı, yaş grubu, tercih ettiğiniz lokasyon gibi kriterlere göre tam size uygun aktiviteleri keşfedeceğiniz harika bir platform.

Çocuğumda DEHB Olabilir mi?

Çocuğunuz yerinde duramıyor, en küçük uyaranla bile dikkatini toplamakta zorlanıyor mu? Ödevler uzadıkça uzuyor, günlük yaşam işleri sık sık yarım kalıyorsa hem sizin hem çocuğunuz için zorlayıcı hale geliyor olabilir. Bu noktada birçok ebeveynin aklından aynı soru geçer: “Acaba bu yaşa özgü bir durum mu, yoksa daha fazlası mı?” Bu yazıda DEHB’e dair merak edilenleri ele alacağız.

DEHB Nedir?
DEHB, çocukluk çağında sık görülen nörogelişimsel bir bozukluktur. Dikkat eksikliği, hiperaktivite ve dürtüsellik gibi temel davranışsal belirtilerle kendini gösterir. Bir çocuğun sadece heyecanlı ya da enerjik olması, mutlaka DEHB olduğu anlamına gelmez; bunun yaşamını, öğrenmesini ve günlük işlevselliğini etkilemesi gerekir. Araştırmalar, okul çağındaki çocukların yaklaşık %5–8’inin DEHB belirtilerine sahip olduğunu gösteriyor. Bu oran, farklı yaş gruplarında ve toplumlarda değişebilse de genel olarak dünya çapında benzer sonuçlar bulunuyor. Yapılan araştırmalar erkeklerde DEHB oranının daha fazla olduğunu gösteriyor. Erkeklerde DEHB belirtileri daha kolay fark edilirken kızlarda, geç fark edilebiliyor.

Belirtiler Nelerdir?
DEHB’nin üç ana davranışsal özelliği vardır: dikkat eksikliği, hiperaktivite ve dürtüsellik. Ancak her çocuk aynı şekilde belirtiler göstermez, bazıları sadece dikkatle ilgili sorunlar yaşarken bazıları hiperaktif/dürtüsel davranışlar sergiler.

Dikkat eksikliği belirtileri:
Uzun süre odaklanmakta zorlanma
Detayları kaçırma, yapılan işlerde hatalar
Yönergeleri takip etmekte zorlanma
Görevleri tamamlamakta güçlük
Eşyalarını sık sık kaybetme veya unutkanlık
Hiperaktivite ve dürtüsellik belirtileri:
Yerinde duramama, sürekli hareket hali
Söz kesme, sırasını beklemek zor gelme
Ani ve düşünmeden hareket etme
Oyun veya görev sırasında aşırı hareketlilik
Bu davranışların birden fazla ortamda (ev, okul, sosyal ortam gibi) görülmesi, şiddetinin yaşına göre beklenen davranıştan daha fazlalığı DEHB düşüncesini güçlendirir.

DEHB Mi, Yoksa Tipik Çocukluk Davranışları mı?
Çocuklar doğal olarak enerjik, meraklı ve zaman zaman da odaklanma problemleri yaşayabilirler. DEHB ile tipik davranış arasındaki fark şudur: DEHB olan çocuklar belirtiler nedeniyle günlük yaşamda zorluk yaşar, okul başarısı düşer, sosyal ilişkileri etkilenir veya günlük rutinlerinde belirgin uyum sorunları ortaya çıkar. Örneğin, her çocuk arada bir dalgın olabilir; ancak DEHB’de bu durum sıklıkla ve süreklilikle görülür. Aynı şekilde sırf enerjik olmak, DEHB’nin hiperaktif davranışlarıyla karıştırılmamalıdır.

DEHB’nin Sebepleri Neler?
DEHB’nin nedenleri arasında; genetik yatkınlık, çevresel etmenler ve nörokimyasal farklılıklar bir arada rol oynar. Aile geçmişinde DEHB veya benzer belirtileri olan bireylerin bulunması, çocuğun riskini artırabilir. Ayrıca erken doğum, hamilelikte alkol veya sigara maruziyeti gibi faktörler de riskleri yükseltebilir.

Çocuğumda DEHB Olduğunu Düşünüyorum Ne Yapmalıyım?
Eğer çocuğunuzda DEHB olabileceğini düşünüyorsanız, bir çocuk psikiyatrisine başvurmak en sağlıklı adım olacaktır. Bu değerlendirme sürecinde yalnızca mevcut davranışlar değil, çocuğunuzun aile öyküsü ve gelişimsel süreci ayrıntılı şekilde ele alınır; farklı ortamlardaki davranışları gözlemlenir ve bilimsel olarak geçerliliği olan değerlendirme ölçeklerinden yararlanılır. Gerektiğinde okuldan ve öğretmenlerden alınan geri bildirimler de sürece dâhil edilerek daha bütüncül bir tablo oluşturulur. Böylece yapılan değerlendirme, yalnızca belirtilere odaklanmakla kalmaz, çocuğunuzun günlük yaşamda, akademik alanda ve sosyal ilişkilerdeki genel işlevselliğini de kapsayacak şekilde ele alınır.

Ebeveyn Olarak Ne Yapabilirsiniz?
Çocuğunuzda DEHB olabileceğine dair bir şüphe oluştuğunda, ne yapmanız gerektiğini bilmemek oldukça doğal bir duygudur. Bu noktada önemli olan, aceleci sonuçlara varmadan, çocuğunuzu bütüncül bir bakış açısıyla desteklemektir. Atılacak küçük ama tutarlı adımlar, hem sizin hem çocuğunuz için süreci daha yönetilebilir hale getirebilir.

1. Gözlemleyin ama etiketleme yapmayın
Her davranış bir tanı anlamına gelmez. Öncelikle çocuğunuzun davranışlarını ne sıklıkla, hangi ortamlarda ve hangi durumlarda sergilediğini gözlemlemek önemlidir. Evde mi daha belirgin, okulda mı? Yorgunken mi artıyor, yoksa yapılandırılmamış ortamlarda mı daha zorlayıcı oluyor? Bu süreçte davranışları “yaramazlık”, “isteksizlik” ya da “tembellik” gibi etiketlerle açıklamaktan kaçınmak gerekir. Etiketleme, hem çocuğunuzun benlik algısını olumsuz etkileyebilir hem de gerçek ihtiyacın görülmesini zorlaştırabilir. Amaç, davranışın nedenini anlamaktır, onu bastırmak değil.

2. Yapılandırılmış rutinler oluşturun
Dikkat becerileri, öngörülebilir ve güvenli bir ortamda daha rahat gelişir. Günlük yaşamda uyku saatleri, yemek zamanları, oyun ve çalışma süreleri mümkün olduğunca tutarlı olmalıdır. Rutinler, çocuğunuzun “sırada ne var?” sorusunu düşünmek zorunda kalmadan enerjisini asıl göreve yönlendirmesine yardımcı olur. Görsel rutin çizelgeleri, yapılacaklar listeleri veya zamanlayıcılar bu noktada oldukça işlevseldir. Özellikle geçişlerin (oyundan ödeve, ekrandan sofraya gibi) zor olduğu çocuklarda, önceden yapılan hatırlatmalar dikkat ve duygusal düzenlemeyi destekler.

3. Ekran süresini düzenleyin
Araştırmalar, uzun ve kontrolsüz ekran süresinin dikkat süresi, dürtü kontrolü ve uyku düzeni üzerinde olumsuz etkiler yaratabileceğini göstermektedir. Burada amaç ekranı tamamen yasaklamak değil; içeriği, süresi ve zamanlamasını düzenlemektir. Özellikle hızlı geçişli, yoğun uyaran içeren dijital içerikler yerine; yaşına uygun, sınırlı ve birlikte izlenebilen içerikler tercih edilebilir. Ekran sonrası mutlaka serbest oyun, fiziksel hareket veya sakinleştirici aktivitelerle denge kurulması önemlidir.

4. Okulla işbirliği yapın
Çocuğunuzun davranışlarını yalnızca ev ortamında değerlendirmek yeterli değildir. Öğretmenlerin gözlemleri, dikkat ve davranışların akademik ve sosyal ortamdaki yansımalarını anlamak açısından çok değerlidir. Okul ile açık ve iş birliğine dayalı bir iletişim kurmak; sınıf içi düzenlemeler, kısa molalar, oturma planı değişiklikleri veya yönergelerin bölünerek verilmesi gibi destekleyici stratejilerin uygulanmasını kolaylaştırabilir. Unutmayın, okul–aile iş birliği çocuğunuz için güçlü bir destek alanı oluşturur.

5. Profesyonel destek almayı ihmal etmeyin
Eğer davranışlar çocuğunuzun günlük yaşamını, öğrenmesini veya sosyal ilişkilerini belirgin şekilde etkiliyorsa, bir uzmandan destek almak en sağlıklı adımdır. Profesyonel bir değerlendirme; çocuğunuzun güçlü yönlerini, zorlandığı alanları ve ihtiyaçlarını netleştirir. Bu değerlendirme sonucunda her çocuk için farklı bir yol haritası çizilebilir. Bazı çocuklar için dikkat geliştirici çalışmalar yeterli olurken, bazıları için psikoeğitim, ebeveyn danışmanlığı veya takip süreci gerekebilir. Erken ve doğru yönlendirme, çocuğunuzun potansiyelini desteklemenin en etkili yollarından biridir.

DEHB’ye dair belirtileri fark etmek, ebeveynlik yolculuğunun önemli bir parçasıdır. Ancak unutmayın ki her çocuk farklıdır ve davranışların tek bir nedeni olmayabilir. Bir uzman desteğiyle süreci birlikte değerlendirerek, çocuğunuzun ihtiyaçlarına uygun stratejiler belirlemek her zaman en sağlıklı yoldur.

Kaynakça
American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.). Washington, DC: American Psychiatric Publishing.
Barkley, R. A. (2015). Attention-Deficit Hyperactivity Disorder: A Handbook for Diagnosis and Treatment (4th ed.). New York: Guilford Press.
World Health Organization. (2019). International Classification of Diseases for Mortality and Morbidity Statistics (ICD-11). Geneva: World Health Organization.
Öner, Ö., & Aysev, A. (2007). Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu: Tanı ve tedavi yaklaşımları. Çocuk ve Gençlik Ruh Sağlığı Dergisi, 14(3), 129–138.
Ercan, E. S. (2018). Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu: Klinik Özellikler, Değerlendirme ve Tedavi. İstanbul: Türkiye Psikiyatri Derneği Yayınları.